Stary system, którego nie da się wymienić — jak z tym żyć

W produkcji, w laboratoriach i w małych zakładach usługowych stoją komputery, których nie da się zaktualizować. Nie dlatego, że nikt nie chce — dlatego, że sterują urządzeniem, którego producent nie wypuścił nigdy sterownika nowszego niż na system sprzed dekady. Albo producenta już nie ma.

Rada „wymień” jest w tej sytuacji bezużyteczna. Wymiana oznacza wymianę urządzenia, a to bywa koszt rzędu setek tysięcy złotych za maszynę, która działa bez zarzutu.

Ta notatka jest o tym, co zrobić, kiedy wymiana odpada — i jak nie udawać przed sobą, że problemu nie ma.

Najpierw ustal, czego to naprawdę dotyczy

Bardzo często okazuje się, że stary system jest potrzebny mniejszej części środowiska, niż wszyscy zakładają.

Trzy pytania:

1. Czy sterownik naprawdę nie istnieje, czy nikt nie sprawdzał od pięciu lat? Zdarza się, że producent wypuścił nowszą wersję, tylko nikt jej nie szukał.
2. Czy urządzenie wymaga tego komputera, czy tylko tego oprogramowania? Część takiego oprogramowania działa na nowszym systemie w trybie zgodności albo w maszynie wirtualnej.
3. Czy komunikacja idzie przez port szeregowy, czy przez coś, co da się przełożyć? Konwertery i serwery portów szeregowych bywają tańsze od przyjęcia ryzyka na kolejne lata.

Jeżeli po tych trzech pytaniach problem zniknął — koniec tematu. Jeżeli nie, przechodzimy do życia z nim.

Zasada: to ma być wyspa

Maszyna bez poprawek nie jest z definicji katastrofą. Katastrofą jest maszyna bez poprawek stojąca w tej samej sieci co wszystko inne, z dostępem do internetu i do zasobów plikowych.

Cel jest jeden: sprawić, żeby jej ewentualne przejęcie nie oznaczało niczego poza nią samą.

Odetnij dostęp do internetu

Ta maszyna prawie na pewno nie potrzebuje internetu. Steruje urządzeniem, nie przegląda stron. Odcięcie ruchu wychodzącego zamyka drogę, którą złośliwe oprogramowanie się pobiera i przez którą się komunikuje.

Jeżeli producent oprogramowania wymaga połączenia z serwerem licencji, wpuść ten jeden adres i nic więcej.

Odizoluj ją w sieci

Osobna sieć wirtualna albo osobny odcinek fizyczny, z regułą przepuszczającą tylko to, co musi przejść: komunikację z urządzeniem i ewentualnie jedno połączenie z jednego komputera do przenoszenia wyników.

Praktyczna wskazówka: opisz tę regułę w komentarzu w konfiguracji zapory. Za dwa lata nikt nie będzie pamiętał, dlaczego akurat te porty.

Zablokuj nośniki wymienne

Skoro maszyna nie ma internetu, zostaje pendrive — i to jest realna droga zakażenia w takich środowiskach, bo wyniki przenosi się właśnie tak.

Jeżeli nośniki muszą być używane, ustal jeden dedykowany, opisany, nieużywany nigdzie indziej. To rozwiązanie nietechniczne i dlatego działa: ludzie potrafią się go trzymać.

Wyłącz to, czego nie używa

Stare systemy mają włączone domyślnie usługi, których nikt nie potrzebuje — udostępnianie plików, zdalny pulpit, stare protokoły sieciowe. Każda wyłączona usługa to jedna droga mniej.

Kopia całej maszyny, nie tylko danych

Przy takim komputerze kopia zapasowa plików jest niewystarczająca. Odtworzenie systemu sprzed dekady na nowym sprzęcie po awarii dysku bywa niemożliwe: brakuje sterowników, nośnika instalacyjnego, klucza licencyjnego, a osoba, która to konfigurowała, odeszła osiem lat temu.

Potrzebny jest obraz całej maszyny i, jeśli to możliwe, sprawdzenie, że da się go uruchomić w maszynie wirtualnej. To zajmuje pół dnia raz i jest jedyną rzeczą, która dzieli awarię dysku od zatrzymania produkcji.

Jeżeli maszyna fizyczna daje się w ogóle zwirtualizować — zrób to. Wirtualna kopia jest łatwiejsza do odtworzenia, do odizolowania i do zatrzymania w czasie.

Zapisz, dlaczego tak jest

To najczęściej pomijany krok i najbardziej wartościowy.

Jedna strona: co to za maszyna, jakie urządzenie obsługuje, dlaczego nie da się jej zaktualizować, jakie ograniczenia zostały nałożone i kiedy sprawa ma być sprawdzona ponownie. Bez daty przeglądu taka maszyna stoi, aż zwróci na siebie uwagę w najgorszy możliwy sposób.

Data przeglądu ma sens także dlatego, że sytuacja bywa zmienna: producent urządzenia wypuszcza nowy sterownik, firma i tak wymienia maszynę, pojawia się zamiennik. Bez zapisanego terminu nikt tego nie zauważy.

Czego nie robić

Nie udawaj, że to jest w porządku, bo „działa i nikt się nie czepiał”. Ryzyko istnieje niezależnie od tego, czy ktoś o nim mówi.

Nie próbuj łatać systemu poprawkami z niepewnych źródeł. Nieoficjalne zestawy poprawek do wycofanych systemów to dokładnie ten rodzaj pliku, którego nie chcesz uruchamiać na maszynie, której nie da się odtworzyć.

Nie zostawiaj tego bez zapisu. Wiedza „ta maszyna jest specjalna” żyjąca wyłącznie w czyjejś głowie znika razem z tą osobą — i wtedy ktoś podłącza ją do zwykłej sieci, bo przecież wszystkie komputery są w zwykłej sieci.

Podsumowanie w jednym zdaniu

Nie da się sprawić, żeby maszyna bez wsparcia producenta była bezpieczna — da się sprawić, żeby jej przejęcie nie znaczyło nic poza nią samą, a jej awaria nie zatrzymała firmy. To jest realny cel i jest osiągalny w kilka dni.